Το παράδειγμα του Λαογραφικού Μουσείου Ψαχνών. ΤΟΥ Νικολάου Καρατζά

 18/5- Διεθνής Ημέρα Μουσείων 

Ο διττός ρόλος των μουσείων - μνημείων. 

Το παράδειγμα του Λαογραφικού Μουσείου Ψαχνών.

Ο διττός ρόλος των κτιρίων ως μουσείο και ως μνημείο αποτελεί μια σύγχρονη, βιώσιμη προσέγγιση στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Το κτίριο παύει να είναι απλώς ένα «κέλυφος» (μουσείο) και μετατρέπεται σε ενεργό «έκθεμα» (μνημείο), ενισχύοντας την αφήγηση και την εμπειρία του επισκέπτη. Αυτή η προσέγγιση της προσαρμοστικής επανάχρησης (adaptive reuse) είναι εξαιρετικά διαδεδομένη στην Ευρώπη, καθώς επιτρέπει τη διατήρηση ιστορικών μνημείων που έχουν χάσει την αρχική τους χρήση, εντάσσοντάς τα ξανά στην πολιτιστική ζωή. 

Ένα κτήριο μουσείο αλλά και παράλληλα μνημείο αποτελεί και το Λαογραφικό Μουσείο Ψαχνών, το πρώην Αρχοντικό της Οικογένειας Γεώργιου Φαφούτη.

Το αρχοντικό άνηκε στην οικογένεια Κατσού, μεγαλοκτηματία της Καστέλλας και το αγόρασε ο Λέων για να το δωρίσει ως προίκα στον γαμπρό Γεώργιο Φαφούτη, ο οποίος καταγόταν από το Συκάμινο Ωρωπού. Η οικογένεια Φαφούτη απέκτησε έξι παιδιά. Ο Φαφούτης ήταν ένα δραστήριος και εργατικός άνδρας. Διατηρούσε μια ταβέρνα στην πλατεία και αργότερα δραστηριοποιήθηκε στο εμπόριο και στην παρασκευή αεριούχων ποτών. Οι γκαζόζες του Φαφούτη ήταν πολύ πετυχημένες. 

Η πολυπληθής οικογένεια διέμενε στο διώροφο, πέτρινο αρχοντικό, κατασκευασμένο γύρω στο 1905. Πρόκειται για ένα μεγάλο αρχοντικό, σπουδαίο δείγμα της τοπικής αρχιτεκτονικής της εποχής με (οντάδες, σαλόνι – δοξάτο, μεσάντρες, μπαγδατί), με κατώι, ισόγειο και ανώι. Το κατώι ήταν ο χώρος αποθήκευσης για την οικογένεια. Το ισόγειο σε διάταξη «Γ» ήταν μεγάλο για να εξυπηρετεί τις πολλές ανάγκες της οικογένειας. Χώρος καθημερινός με τζάκι στο κέντρο και βοηθητικό δωμάτιο για δευτερεύουσες χρήσεις. Έξω από αυτό το δωμάτιο, στο χώρο της αυλής, είχες στέρνες και συγκέντρωναν τα στέφυλα από τα πατητήρια της περιοχής και έφτιαχναν τσίπουρο. Το καζάνι και τα διάφορα σύνεργα τα είχαν προς την πλευρά του κτιρίου του Κεραμιδά. Το ανώγειο αποτελούσε τον επίσημο χώρο της οικογένειας. Διέθετε τους οντάδες (δωμάτια), το επίσημο σαλόνι και χαρακτηριζόταν για την πολυτέλεια κατασκευής. Χαρακτηριστικό δείγμα αυτού αποτελούν τα διακοσμημένα και πολύχρωμα ταβάνια των δυο χώρων του σαλονιού και των διαδρόμων αυτού. Τους χώρους αυτούς κοσμούσαν έπιπλα «δυτικού τύπου», όπως μπουφέδες, βιτρίνες, σαλόνι, τραπεζαρία, χαρακτηριστικά της οικονομικής ευμάρειας και κοινωνικής τάξης της οικογένειας.

Σήμερα, στην οικία αυτή φιλοξενείται το Λαογραφικό Μουσείο Ψαχνών, το οποίο εγκαινιάστηκε το 2004 επι δημαρχίας Αντ. Μπαζώτη.  

Μέσα σε ένα χώρο λίγων τετραγωνικών μέτρων «ξετυλίγεται» η πολιτιστική κληρονομιά των Ψαχνών του περασμένου αιώνος. Πρόκειται για ένα κτήριο όπου αναπαριστά την πολιτισμική παραγωγή της περιοχής. Η ιδιαιτερότητα είναι ότι μπορεί να προβάλλει την ταυτότητα μιας κοινωνίας, σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο. Το λαογραφικό μουσείο μέσα από τις συλλογές του βοηθά τον επισκέπτη στην κατανόηση και τη βίωση του τοπικού πολιτισμού. 

Το περιεχόμενο του λαογραφικού μουσείου αποτελείται από αντικείμενα τα οποία, εκτός από το θέμα τους, καθρεφτίζουν ουσιαστικά τον πολιτισμό μέσα από τον οποίο γεννήθηκαν και τον οποίο εκφράζουν. Κάθε ανθρώπινο δημιούργημα είναι ατομικό στη βάση του, αλλά έχει κοινωνικές προεκτάσεις, γιατί βασίζεται στις συλλογικές παραστάσεις που επικρατούσαν στην εποχή του. 

Αυτά είναι τα έργα μιας λαϊκής τέχνης, μια τέχνης η οποία μιμείται τα έργα που έπλαθαν χέρια πιο επιδέξια κατά παραγγελία των αρχόντων. (εργαλεία κτηνοτροφίας, γεωργίας, υλοτομίας, όπλα, αργαλειό, υφαντά, παραδοσιακές φορεσιές κ.ά.) 

Τα ζωγραφιστά ταβάνια μοναδικά στην περιοχής, υποδηλώνουν τον πλούτο και το γούστο των ιδιοκτητών αλλά και την οικονομική και κοινωνική ευμάρεια της και αντικατοπτρίζεται η πολιτιστική και λαϊκή αρχιτεκτονική κληρονομία των αρχοντικών της Μεσσαπίας των αρχών του 20ου αι.. 

Θα δείτε έπιπλα του 1900: σάλα και καναπές με αντικείμενα καθημερινής χρήσης και σάλα της δεκαετίας του 1935.

Νικόλαος Καρατζάς

Ιστορικός-Αρχαιολόγος