Από την Αρχαία Πανσπερμία στα Κόλλυβα: Η αόρατη νήμα των ταφικών μας εθίμων

 

Πόσες από τις συνήθειες που τηρούμε σήμερα στις κηδείες και τα μνημόσυνα θεωρούμε ότι είναι αμιγώς χριστιανικές; Η αλήθεια είναι πως αν ένας Αρχαίος Έλληνας βρισκόταν σε ένα σημερινό παραδοσιακό μνημόσυνο, θα αναγνώριζε σχεδόν κάθε κίνηση, ευχή και προσφορά.

Η πολιτισμική μας συνέχεια στο θέμα του αποχαιρετισμού των νεκρών είναι εντυπωσιακή. Ας δούμε πώς οι αρχαίες παραδόσεις επιβιώνουν αυτούσιες μέχρι σήμερα.

1. Τα Κόλλυβα και η Αρχαία «Πανσπερμία»

Στη γιορτή των Ανθεστηρίων (τη γιορτή των λουλουδιών αλλά και των ψυχών), οι πρόγονοί μας έβραζαν μέσα σε πήλινες χύτρες διάφορους καρπούς και δημητριακά — μια προσφορά που ονόμαζαν πανσπερμία ή πολυσπόρια. Την προσέφεραν στον Χθόνιο Ερμή και στις ψυχές των νεκρών.

Ο σίτος (πυρός) ήταν το ιερό σύμβολο της Δήμητρας και της Περσεφόνης: ο σπόρος που θάβεται στο σκοτεινό χώμα για να βλαστήσει ξανά στο φως. Αυτός ο συμβολισμός πέρασε αυτούσιος στον Χριστιανισμό («εάν ο κόκκος του σίτου δεν πέσει στη γη...»), ενώ τα υλικά στο πιάτο των κολλύβων διατηρούν την αρχαία σημασία τους:

• Σιτάρι: Το σώμα που θάβεται για να αναστηθεί.
• Ρόδι: Αρχαίο σύμβολο του Κάτω Κόσμου (από τον μύθο της Περσεφόνης) και της αιώνιας ζωής.
• Μαϊντανός/Δυόσμος: Η «χλόη» του τόπου αναπαύσεως.
• Ζάχαρη & Μελιτώματα: Η γλυκύτητα του Παραδείσου (αντίστοιχη με τα αρχαία μελήπηκτα γλυκίσματα).

2. Οι Ευχές: «Ας είναι ελαφρύ το χώμα»

Όταν λέμε τη γνωστή ευχή «Ας είναι ελαφρύ το χώμα που τον σκεπάζει», επαναλαμβάνουμε επακριβώς την αρχαία ελληνική ευχή «Ελαφρά σοι η γη γένοιτο» (ή Γη Κούφη). Η ευχή αυτή ήταν τόσο διαδεδομένη που χαρασσόταν συχνά στις επιτύμβιες στήλες ως μονογράφημα: Ε.Σ.Η.Γ.

Αντίστοιχα, η μνήμη του νεκρού τιμόταν με την επίκληση «Aείμνηστος έστω» και την αναγνώριση της αρετής του με την κραυγή «Άξιος!».

3. «Θεός σχωρέσ’ τον» ή «Διός σχωρέσ’ τον»;

Πολλοί θεωρούν ότι η φράση «Θεός σχωρέσ’ τον» προέρχεται από το «Διός σχωρέσ’ τον». Πρόκειται όμως για γλωσσολογικό μύθο!

• Η φράση ήταν πάντα χριστιανική (Θεός + συγχωρέσοι).
• Η σύγχυση δημιουργήθηκε από τη γρήγορη προφορική εκφορά ('Θος σχωρέσ' τον), που στα αυτιά πολών ακούστηκε ως Διός. Στην αρχαιότητα δεν υπήρχε η χριστιανική έννοια της «άφεσης αμαρτιών» από τον Δία, ούτε η λέξη Διός (γενική πτώση) θα μπορούσε να σταθεί συντακτικά ως υποκείμενο.

4. Τα Μνημόσυνα και το Περίδειπνο

Η δομή των τελετών παραμένει αμετάβλητη:

• Τρίτα και Ένατα: Οι Αρχαίοι Έλληνες τελούσαν τελετές ακριβώς την 3η και την 9η ημέρα από τον θάνατο, όπως κάνουμε και σήμερα.
• Το Περίδειπνο: Το γεύμα ή ο καφές της παρηγοριάς μετά την κηδεία (η σημερινή «μακαρία») είναι η απευθείας εξέλιξη του αρχαίου περίδειπνου, όπου οι συγγενείς συγκεντρώνονταν στο σπίτι του νεκρού για να φάνε μαζί και να τον θυμηθούν.

Συμπέρασμα

Ο πολιτισμός μας δεν διέγραψε το παρελθόν του· το ενσωμάτωσε. Η ανάγκη του ανθρώπου να θρηνήσει, να τιμήσει τη μνήμη των αγαπημένων του και να αντλήσει παρηγοριά μέσα από συμβολικές πράξεις παραμένει η ίδια εδώ και χιλιάδες χρόνια.