Editorial:Τώρα που τα χωριά της Εύβοιας αργοσβήνουν, ας πούμε τις σκληρές αλήθειες

 

Οι Πολιτιστικοί Σύλλογοι δεν είναι επιτροπές πανηγυριών.

Τα χωριά μας, από τη Βόρεια Εύβοια μέχρι τον Κάβο Ντόρο, αδειάζουν.

Τα σχολεία κλείνουν ή συρρικνώνονται. Οι νέοι φεύγουν για τη Χαλκίδα, την Αθήνα ή το εξωτερικό. Τα καφενεία λιγοστεύουν. Οι πλατείες ζωντανεύουν για λίγες ημέρες τον Αύγουστο και ύστερα επιστρέφουν στη σιωπή. Παραδοσιακά επαγγέλματα χάνονται, η αγροτική και κτηνοτροφική παραγωγή υποχωρεί, δημόσιες υπηρεσίες απομακρύνονται και μαζί τους υποχωρεί η ίδια η κοινωνική ζωή της ευβοϊκής υπαίθρου.

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα πρέπει επιτέλους να πούμε και ορισμένες δύσκολες αλήθειες για τον ρόλο των Πολιτιστικών Συλλόγων του νησιού μας.

Γιατί όταν ένα χωριό αγωνίζεται για την ίδια του την επιβίωση, δεν αρκεί ο Πολιτιστικός του Σύλλογος να οργανώνει ένα πανηγύρι τον Αύγουστο. Αν ο ρόλος του εξαντλείται εκεί, τότε δεν υπηρετεί πραγματικά τον πολιτισμό. Διαχειρίζεται απλώς μια εκδήλωση.

Και αυτά τα δύο δεν είναι το ίδιο.

Πολιτισμός είναι αυτό που μένει όταν τελειώσει το πανηγύρι

Το πανηγύρι είναι κομμάτι της παράδοσής μας. Είναι συνάντηση, μουσική, χορός, επιστροφή των ξενιτεμένων, ανθρώπινη επικοινωνία. Και πρέπει να υπάρχει.

Αλλά δεν πρέπει να συγχέουμε τη γιορτή με τον πολιτισμό.

Πολιτισμός δεν είναι μόνο τα τραπέζια, τα σουβλάκια, η ορχήστρα και τα μεγάφωνα. Πολιτισμός είναι ό,τι μένει την επόμενη ημέρα:

• Είναι το παλιό μονοπάτι στη Δίρφυ ή στον Τελέθριο που καθαρίστηκε και χαρτογραφήθηκε ώστε να το περπατήσουν τα παιδιά μας.
• Είναι η πέτρινη βρύση και ο παραδοσιακός νερόμυλος που σώθηκαν πριν καταρρεύσουν.
• Είναι το παλιό δημοτικό σχολείο που δεν εγκαταλείφθηκε στη φθορά, αλλά μετατράπηκε σε χώρο μνήμης, δημιουργίας και συνάντησης.
• Είναι οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες των παππούδων μας που συγκεντρώθηκαν και ψηφιοποιήθηκαν.
• Είναι οι προφορικές μαρτυρίες των ηλικιωμένων της Εύβοιας που καταγράφηκαν πριν χαθούν για πάντα.
• Είναι η ιστορία του τόπου μας, τα τοπικά προϊόντα —το λάδι, το σύκο, το μέλι, το κρασί— που αποκτούν ταυτότητα και υπεραξία.
• Είναι το παιδί που έμαθε την ιστορία του χωριού του και αισθάνθηκε ότι αυτός ο τόπος το αφορά.

Οι Σύλλογοι πρέπει να ξαναγίνουν κύτταρα της κοινωνίας

Χρειαζόμαστε ξανά Συλλόγους ζωντανούς. Όχι Συλλόγους-σφραγίδες. Όχι διοικήσεις που εμφανίζονται λίγο πριν από τις καλοκαιρινές εκδηλώσεις και εξαφανίζονται μετά τον Δεκαπενταύγουστο.

Και κυρίως, όχι Συλλόγους εξαρτημένους από τον εκάστοτε Δήμαρχο, Αντιδήμαρχο, βουλευτή ή κομματικό μηχανισμό για μια επιχορήγηση, μια εξέδρα, μερικές καρέκλες και μια φωτογραφία στην πρώτη σειρά του πανηγυριού.

Ο πολιτισμός που εξαρτάται πολιτικά παύει σιγά-σιγά να είναι ελεύθερος. Η οικονομική συνεργασία με τους θεσμούς είναι αναγκαία. Η πολιτική υποταγή όμως δεν είναι.

Ο πραγματικός Πολιτιστικός Σύλλογος πρέπει να μπορεί να συνεργάζεται με την τοπική αυτοδιοίκηση σήμερα και αύριο, αν χρειαστεί, να σταθεί απέναντί της και να διεκδικήσει: να σωθεί ένα ιστορικό κτήριο, να προστατευθεί το ευβοϊκό περιβάλλον, να αναδειχθεί ένας δημόσιος χώρος, να υπάρξουν υποδομές και ποιότητα ζωής.

Όταν η παράδοση μετατρέπεται σε ευκαιριακό θέαμα

Χρειάζεται να αναγνωρίσουμε ότι το μοντέλο των αποσπασματικών εκδηλώσεων έχει εξαντλήσει τη δυναμική του, χωρίς αυτό να ακυρώνει τη φιλότιμη προσφορά των εθελοντών μας.

Ακόμη σοβαρότερο είναι ότι στο όνομα της «παράδοσης» προβάλλεται συχνά ένα προϊόν που ελάχιστη σχέση έχει με την αυθεντική λαϊκή μας κληρονομιά. Όταν η μουσική υποβαθμίζεται σε υπερενισχυμένο θόρυβο και εύκολη διασκέδαση, δεν καλλιεργεί μουσική παιδεία ούτε μεταφέρει τη μνήμη του τόπου.

Η Εύβοια έχει πλούσια και ιδιαίτερη μουσική και χορευτική ταυτότητα — από τους αρβανίτικους χορούς και τα τραγούδια του Κάβο Ντόρο και της Καρύστου, μέχρι τους σκοπούς της Βόρειας και Κεντρικής Εύβοιας. Αυτή η παράδοση δεν διασώζεται επειδή βαφτίζουμε «παραδοσιακό» οτιδήποτε παίζεται σε μια πλατεία τον Αύγουστο. Δεν είναι ντεκόρ μιας εμπορικής βραδιάς· είναι πολιτιστική κληρονομιά που απαιτεί γνώση, σεβασμό και συνέχεια.

Δεν ζητά κανείς να σταματήσουν τα πανηγύρια. Χρειάζεται όμως να τους ξαναδώσουμε την πολιτιστική τους υπόσταση: με ποιοτική δημοτική μουσική, ντόπιους μουσικούς, εργαστήρια παραδοσιακού χορού για παιδιά και ενεργό συμμετοχή της νέας γενιάς.

Από τη μεμονωμένη δράση στην εξωστρέφεια και τη συνεργασία

Στην Εύβοια υπάρχουν ήδη φωτεινές εξαιρέσεις. Υπάρχουν μερικοί Πολιτιστικοί Σύλλογοι που το πράττουν: καθαρίζουν μονοπάτια, διασώζουν τη λαογραφία, οργανώνουν θεατρικές και εκπαιδευτικές ομάδες, στηρίζουν την τοπική παραγωγή.

Αυτοί οι σύλλογοι πρέπει να γίνουν περισσότεροι. Και κυρίως, πρέπει να πάψουν να λειτουργούν ως απομονωμένες νησίδες.

Σε περιοχές ή Δήμους της Εύβοιας όπου δραστηριοποιούνται πάνω από δύο σύλλογοι, είναι απαραίτητο να ξεπεραστούν οι τοπικισμοί και οι μικροανταγωνισμοί.

• Δικτύωση και Συνέργειες: Απαιτούνται κοινές δράσεις, τακτικά «ανταμώματα» συλλόγων, ανταλλαγή τεχνογνωσίας, εξοπλισμού και ιδεών.
• Παγκόσμια Δικτύωση με την Εύβοια της Διασποράς: Ο ευβοϊκός πολιτισμός δεν σταματά στα όρια του νησιού μας. Οφείλουμε να συνεργαστούμε στενά με τους δικούς μας ανθρώπους, τους Ευβοιώτες της διασποράς που ζουν και διακρίνονται στο εξωτερικό. Μέσα από ψηφιακές πλατφόρμες, κοινές πολιτιστικές ανταλλαγές και διεθνείς πρωτοβουλίες, μπορούμε να ταξιδέψουμε την ιστορία, τα προϊόντα και την παράδοση της Εύβοιας στα πέρατα του κόσμου.

Οι νέοι δεν επιστρέφουν με προσκλήσεις — θέλουν χώρο

Για χρόνια επαναλαμβάνουμε ότι «οι νέοι δεν συμμετέχουν». Μήπως όμως πρέπει να αναρωτηθούμε σε τι ακριβώς τους καλούμε να συμμετάσχουν; Στη μεταφορά τραπεζιών πριν από το πανηγύρι; Σε συμβούλια με προαποφασισμένα θέματα;

Οι νέοι της Εύβοιας θα συμμετάσχουν όταν τους δώσουμε πραγματικό χώρο να δημιουργήσουν:

• Όταν μπορέσουν να στήσουν ένα ψηφιακό αρχείο ή ένα τοπικό φεστιβάλ.
• Όταν οργανώσουν μια περιβαλλοντική ομάδα για την προστασία των δασών και των ακτών μας.
• Όταν σχεδιάσουν μια εναλλακτική πολιτιστική διαδρομή.

Δεν χρειαζόμαστε τη νεολαία για να συνεχίσει απλώς αυτά που κάναμε εμείς. Τη χρειαζόμαστε για να δημιουργήσει αυτά που εμείς δεν μπορέσαμε να φανταστούμε.

Να ξαναδώσουμε νόημα στη λέξη «Σύλλογος»

Σύλλογος σημαίνει συλλογικότητα. Σημαίνει ότι κάποιοι άνθρωποι αποφασίζουν πως δεν θα περιμένουν παθητικά να δουν το χωριό τους να μαραζώνει.

Και ίσως αυτή να είναι σήμερα η σημαντικότερη πολιτιστική πράξη για την Εύβοια:

• Να αρνηθούμε να θεωρήσουμε την παρακμή φυσιολογική.
• Να μη συνηθίσουμε τα κλειστά σχολεία και τις άδειες πλατείες.
• Να μη δεχτούμε ότι η ζωή του τόπου μας περιορίζεται σε δεκαπέντε ημέρες τον Αύγουστο.

Το ζητούμενο δεν είναι να γεμίζει η πλατεία για μία νύχτα.

Το ζητούμενο είναι να υπάρχει χωριό για να γεμίσει η πλατεία και αύριο.